آشنایی با مفهوم حق اختراع (Patent)

آشنایی با مفهوم حق اختراع (Patent)       از ویژگی های بارز پتنت، افشای آن از طرق مختلف از جمله شبکه جهانی اینترنت است که این امر سبب جلوگیری از پرداختن به اختراعات و تحقیقات صورت گرفته قبلی و نیز موجب جلوگیری از صرف هزینه های هنگفت آتی خواهد شد.                           آشنایی با مفهوم حق اختراع (Patent)                        

از ویژگی های بارز پتنت، افشای آن از طرق مختلف از جمله شبکه جهانی اینترنت است که این امر سبب جلوگیری از پرداختن به اختراعات و تحقیقات صورت گرفته قبلی و نیز موجب جلوگیری از صرف هزینه های هنگفت آتی خواهد شد. متاسفانه در کشور و حتی در یک دانشگاه مشاهده شده است که اساتید بر روی طرح هایی فعالیت می کنند که از انجام شدن آن در مکان دیگر اطلاعی در دست ندارند که این امر موجب صرف هزینه های گزاف خواهد شد.

۱) مقدمه:

حاصل عمر یک استاد، محقق و دانشمند را شاید بتوان در چند صفحه یا کتاب یا لوح فشرده خلاصه نمود. اما همین مستندات اندک می تواند منشاء اثرات مهم و نوآوری های مفیدی باشد. این مستندات که حاصل تلفیق ممارست، علم و تجربه است، بایستی به نحوی ارائه گردد تا دانشمند از این طریق موجودیت علمی خویش را ابراز نماید. اما دغدغه دانشمند، از سویی بیان دستاوردهای خویش است تا بگوید من بیشتر از دیگران به این یافته علمی دست یافته ام و از یک سو دیگر او نگران حفظ اسرار علمی و یافته های تجربی خویش است. زیرا این مستندات می تواند به راحتی توسط سودجویان و رقیبان مورد سوء استفاده قرار گیرد. این مطلب در کشورهای پیشرفته بیشتر مورد توجه و عنایت قرار گرفته و دولت مردان در آنجا با وضع قوانین و مقرراتی سعی در حفظ مالکیت فکری افراد نموده اند. اما به نظر این نکته بسیار مهم در کشور ما کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

۲) مروری بر مباحث حق اختراع (patent)

۱ ۲) حق ثبت اختراع یا پتنت چیست؟

بر اساس تعریف سازمان جهانی مالکیت فکری، پتنت حقی انحصاری است که در قبال اختراع انجام شده به مخترع یا نمایندة قانونی او اعطا می شود. به عبارت دیگر پتنت سندی است که توصیف کنندة یک اختراع بوده و بر اساس درخواست متقاضی به وسیلة یک ادارة دولتی یا توسط یک ادارة منطقه ای به نیابت از چند کشور صادر می شود و حمایت قانونی و اختیار بهره برداری (تولید، استفاده، فروش و صادرات) یک اختراع را به صاحب آن در محدوة زمانی خاصی (عمدتاً ۲۰ سال) اعطا می نماید. باید توجه نمود که پتنت، مجوز تولید محصول اختراع شده نیست بلکه تنها دیگران را از تولید آن باز می دارد.

۲ ۲) شرایط پتنت شدن یک اختراع (Patentability) چیست؟

جهت ثبت نمودن اختراع باید در آن چهار شرط زیر وجود داشته باشد:

۱) جدید بودن (Novelty)

▪ اختراع مورد نظر تا تاریخ تسلیم اظهارنامة اختراع نباید در جایی مطرح شده باشد.

▪ از لحاظ ماهیتی تازه و بدیع باشد.

▪ جدید بودن، موردی نیست که باید به اثبات برسد بلکه عدم وجود آن ملاک می باشد.

▪ اختراعی جدید است که با اختراعات و یا دانش موجود در اختراعات قبلی قابل پیش بینی نباشد.

به دلیل آن که با اعطاء پتنت و ایجاد انحصار ناشی از آن، افراد از دستیابی به معلومات و تکنولوژی هایی که قبلاً به آسانی مورد استفاده آن ها بوده است، محروم می شوند، و نیز جهت جلوگیری از پرداختن به اختراعات و تحقیقات صورت گرفته قبلی و صرف هزینه های هنگفت آتی، معیار جدید بودن و تازگی یکی از شرایط اساسی در پتنت شدن آن است.

۲) داشتن کاربردی صنعتی (Industrial applicability)

منظور از صنعت کلیة صنایع از جمله کشاورزی، تولیدی، استخراجی و خدماتی می باشد.

▪ اختراع باید کاربردی عملی داشته باشد نه این که صرفا تئوری جدیدی را ارایه کرده باشد.

▪ در صورتی که موضوع اختراع ناظر به تولید یک محصول باشد، باید امکان ساخت و تولید آن فراهم باشد.

▪ اگر موضوع اختراع مرتبط با فرآیند تولیدی است، باید امکان پیاده سازی آن فرآیند عملاً میسر باشد.

۳)گام ابتکاری(Inventive step)

▪ اختراع با توجه به مجموعه اطلاعات و دانش موجود یک شخص که در رشتة اختراع مهارت معمولی داشته باشد، قابل پیش بینی نباشد.

▪ اختراع باید ابتکاری باشد، به این معنا که نتیجة فعالیتی خلاقانه است.

▪ داشتن گام ابتکاری، تنها بعد از احراز جدید بودن اختراع مطرح می شود.

۴) افشاء اختراع(Disclosure of Invention)

▪ این شرط را برخی از منابع جزء شرایط ذاتی اختراع آورده اند.

▪ اختراع باید به اندازة کافی توسط مخترع توضیح داده شده باشد. به گونه ای باشد که پیاده کردن اختراع توسط یک فرد مطلع یا یک استادکار ماهر امکان پذیر باشد.

▪ انتشار بایستی در صورت لزوم متناسب با موضوع اختراع، همراه با ارائه نقشة فنی ترسیم شده باشد.

۳ ۲) لزوم اعطای حق اختراع به مخترع چیست؟

اختراعات ثبت شده در واقع در تمام شئونات زیستی بشر سایه افکنده است. برای این که دارندة حق اختراع بتواند دیگران را از سوءاستفاده و تولید محصول یا فرآیند به ثبت رسیده منع کند، حق اختراع به وی اعطا می شود. اما لازم است توجه شود که دارندگان پتنت موظفند در ازای دریافت حمایت از اختراع، اطلاعات مربوط به اختراع خود را در اختیار عموم قرار دهند تا بدنة دانش فنی موجود در جهان تقویت شده و در نتیجه در افراد دیگر نیز نوآوری ها و خلاقیت های بیشتر ایجاد گردد. بر این اساس پتنت ها نه تنها از دارندگان خود حمایت می کنند بلکه تأمین کنندة اطلاعات ارزشمندی برای نسل های آیندة محققین و مخترعین نیز می باشند.

۴ ۲) اختیارات دارندة پتنت چیست؟

دارندة پتنت حق دارد تصمیم بگیرد چه کسی می تواند در طول مدت حمایت از طریق پتنت، از اختراع وی بهره برداری نماید. وی می تواند با عقد قرارداد، اجازه یا لیسانس استفاده از اختراع را به افراد دیگر واگذار نماید. دارندة پتنت همچنین می تواند حق اختراع خود را به طور کامل به دیگری بفروشد که در این صورت خریدار، صاحب جدید آن اختراع خواهد بود.

با انقضای دورة زمانی پتنت، حمایت از اختراع پایان گرفته و استفاده از آن در اختیار عموم خواهد بود. یعنی دارندة پتنت دیگر، حقوق خود را از اختراع دارا نبوده و هر شخصی می تواند از آن بهره برداری کند.

۵ ۲) انواع نظام های ثبت اختراع در دنیا

به طور کلی۲ نظام برای ثبت اختراع در دنیا وجود دارد:

۱) نظام اعلامی

۲) نظام بررسی ماهیتی (Examination)

باید توجه داشت که نظام ثبت اختراع، لزوماً یکی از دو نظام مذکور است و به صورت مطلق نبوده و ممکن است سیستم ثبت اختراع در یک کشور، در برخی از حوزه های علوم و تکنولوژی به صورت اعلامی (بر روی اختراع ادعا شده بررسی صورت نگرفته و تنها در صورت عدم ثبت اختراع تا آن زمان، اقدام به ثبت آن اختراع می گردد) باشد و یا در بعضی از علوم و فناوری ها به شکل بررسی ماهیتی (در این نظام، ثبت اختراع علاوه بر استعلام از عدم ثبت پیشین آن، به بررسی دقیق از نظرتخصصی نیز، نیازمند است) باشد. مثلاً کشور ایالات متحده با توجه به این که از یک نظام ثبت اختراع بسیار دقیق و پیچیده برخوردار می باشد از سیستم بررسی ماهیتی Examination در تمامی حوزه های علوم و فنون بهره می گیرد.

لازم به ذکر است که نظام ثبت اختراع در کشور ما به صورت اعلامی بوده و تنها در صورت تمایل مخترع به ارزیابی علمی اختراعش، وی باید با درخواست ارزیابی و تأیید علمی اختراع، به ادارة کل امور نوآوران و ارزشیابی فناوری در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مراجعه نماید.

۵) تحلیل ها و نکات مربوط به حق اختراع (patent)

۱ ۵) اهمیت توجه نمودن به مقوله حق اختراع:

۱ ۱ ۵) منتج شدن پتنت به محصول تجاری:

رسیدن به محصول تجاری، از دیگر ویژگی های پتنت شدن است که این ویژگی بر ما نمایان می کند که دستیابی به پتنت جدید و نیز امکان کسب ثروت از آن می تواند به عنوان یکی از معیارهای صحیح برای ارزیابی مراکز پژوهشی و حتی اساتید به شمار آید که با ایجاد انگیزه می توان به آن دست یافت.

۲ ۱ ۵) جلوگیری از موازی کاری:

از ویژگی های بارز پتنت، افشای آن از طرق مختلف از جمله شبکه جهانی اینترنت است که این امر سبب جلوگیری از پرداختن به اختراعات و تحقیقات صورت گرفته قبلی و نیز موجب جلوگیری از صرف هزینه های هنگفت آتی خواهد شد. متاسفانه در کشور و حتی در یک دانشگاه مشاهده شده است که اساتید بر روی طرح هایی فعالیت می کنند که از انجام شدن آن در مکان دیگر اطلاعی در دست ندارند که این امر موجب صرف هزینه های گزاف خواهد شد.

۲ ۵) چالش های عدم توجه به مقوله حق اختراع:

۱ ۲ ۵) عدم آشنایی قشر دانشگاهی و حتی مراکز تحقیقاتی از پتنت:

با توجه به جدید بودن موضوعیت پتنت در کشور، متاسفانه برخی دانشگاهیان، اساتید، دانشجویان و محققان و حتی مدیران آشنایی کافی از استفاده از پتنت ها را ندارند و بدون آن که به پتنت ها مراجعه کنند، عمر طلایی خود را بیهوده در کتاب ها و مقالات سپری می کنند و حتی به نتیجه مطلوب خود دست پیدا نمی کنند. لذا با انجام فرهنگ سازی صحیح از سوی مسئولین و رسانه ها نهادینه کردن این امر می باید در دستور کار قرار گیرد.

۲ ۲ ۵) عدم توجه به مقوله پتنت به عنوان یکی از زیرساخت های جنبش نرم افزاری از سوی مسئولان تصمیم گیر:

ـ با توجه به حساسیت های سیاسی ایجاد شده در سال های اخیر (انرژی هسته ای و پیشرفت های چشم گیر علمی ایران) و نیز بیان مکرر جنبش نرم افزاری از لسان رهبر معظم انقلاب، قابل ذکر است که بدون فراهم آوردن امکانات پتنت در کشور، تحقق این امر میسر نخواهد شد و این امر (پتنت) به عنوان یکی از زیرساخت های تکنولوژی کشور مطرح است و بدون توجه به آن، پیشرفت صنعتی و تکنولوژیکی کشور بیهوده خواهد بود؛ زیرا عدم توجه به زیرساخت تکنولوژی در کشور به مثابه کشاورزی است که بدون رسیدگی به زمین زراعی خود، در انتظار رسیدن حداکثری محصول است.

▪ پیوست: بعضی از تعاریف مربوط به موضوع مالکیت فکری

ـ اختراع (Invention)

محصول یا فرآیندی است که راه نوینی را جهت انجام کاری ارائه می دهد یا راه حل فنی جدیدی را برای حل مشکلی پیشنهاد می کند (وایپو).

ـ اختراع کوچک (Utility Models)

اختراع کوچک، اختراعی است که تمام الزامات قابلیت ثبت اختراع را ندارد ولی دارای استفاده صنعتی می باشد.

ـ تحقیق بنیادی (Fundamental research)

عبارت است از تحقیق طراحی شده برای ایجاد درک نوینی از اصول و فرآیندهای اساسی و اصلی (یونسکو).

ـ تحقیق کاربردی (Applied research)

عبارت است از تحقیقی که طراحی می شود برای ایجاد (خلق) فناوری جدید (یونسکو).

ـ حق انحصاری اثر (Copyright)

حق انحصاری اثر عبارت است از: حقوق اعطا شده به پدیدآورندگان آثار و کارهای ادبی و هنری (وایپو).

ـ حق ثبت اختراع (Patent)

پتنـت حــق انحصاری اسـت کـه در قبـال اختـراع ثبت شده به مختـــرع یا نمـایندة قانونی او اعــطا (grant) می شود (وایپو).

ـ علائم تجاری (Trademarks)

علامت تجاری نشانه شاخصی است که معرف کالاها یا خدمات معین ایجاد شده توسط شخص یا شرکت خاصی می باشد (وایپو).

ـ علائم جغرافیایی (Geographical Indications)

علامت جغرافیایی نشانه ای است برای کالاهایی که مبدا جغرافیایی ویژه ای دارند و دارای کیفیت یا اعتباری می باشند که ناشی از خاستگاه آن ها است (وایپو).

ـ طرح های صنعتی (Industrial Designs)

طرح صنعتی جنبه تزئینی یا زیبایی شناسی کالا را نشان می دهد. طرح می تواند شامل خصوصیات سه بعدی مثل شکل کالا یا خصوصیات دوبعدی مانند الگوها، خطوط و رنگ باشد (وایپو).

ـ مالکیت صنعتی (Industrial Property)

مالکیت صنعتی دربرگیرنده اختراعات، طرح های صنعتی، علائم تجاری و خدماتی، نام های تجاری، نشانه های جغرافیایی مبدأ کالا و حمایت علیه رقابت غیر منصفانه است (وایپو).

ـ نوآوری (Innovation):

نوآوری یعنی تبدیل اختراع به محصول یا فرآیند بازار پسند (وایپو). به عبارت دیگر نوآوری بهره برداری موفقیت آمیز از ایده های نو است.

                  شبکه تحلیل گران تکنولوژی ایران

/ 0 نظر / 2 بازدید